Klik op een meetpunt voor meer informatie.
6 Bestrijdingsmiddelen
Er worden veel bestrijdingsmiddelen in het water aangetroffen. Ze overschrijden vaak de normen en hebben schadelijke effecten op het waterleven. Op de lange termijn nemen de normoverschrijdingen en schadelijke effecten wel steeds verder af.
Inleiding
Bestrijdingsmiddelen zijn stoffen die meestal bedoeld zijn om landbouwgewassen te beschermen tegen (vraat)schade en ziektes. Daarom worden ze ook wel gewasbeschermingsmiddelen1 genoemd. De meeste van deze stoffen zijn giftig en hebben als doel om bepaalde planten, schimmels of insecten te doden. Vaak komen deze stoffen ook in het water terecht. In het water zijn deze stoffen schadelijk voor het leven onder water. Het schadelijke effect wordt nog versterkt doordat er vaak meerdere schadelijke stoffen tegelijk aanwezig zijn. Het waterschap spant zich in om te voorkomen dat deze milieuvreemde stoffen in het oppervlaktewater terecht komen.
Uit onderzoek blijkt dat de meeste bestrijdingsmiddelen voorkomen in het glastuinbouwgebied.2 Het grootste deel van de metingen van bestrijdingsmiddelen worden daarom gedaan in het glastuinbouwgebied.3
Dit hoofdstuk gaat over de aanwezigheid en de schadelijkheid van bestrijdingsmiddelen en of deze de normen overschrijden.
Aanwezigheid bestrijdingsmiddelen
Bestrijdingsmiddelen zijn bijna overal aanwezig. Op veel plekken overschrijden ze de normen. Daarnaast gaat het ook om veel verschillende bestrijdingsmiddelen. De volgende cijfers geven een overzicht van de situatie in 2025.
- Er zijn in totaal 82 verschillende bestrijdingsmiddelen aangetroffen.
- 17 verschillende bestrijdingsmiddelen overschreden de normen.
- De grootste normoverschrijding werd veroorzaakt door de stof deltamethrin. Deze stof overschreed de norm 5930x op een locatie in de Zuidplaspolder.
- Er waren gemiddeld 12 verschillende bestrijdingsmiddelen in het water aanwezig op de onderzoekslocaties.
- Op elke meetlocatie overschreden gemiddeld altijd 2 verschillende bestrijdingsmiddelen de normwaarde.
In Figuur 6.1 is te zien op welke locaties de normen voor bestrijdingsmiddelen in 2025 overschreden werden. Op veel locaties overschrijden bestrijdingsmiddelen de normen. Er zijn ook locaties waar de aanwezige bestrijdingsmiddelen afzonderlijk de norm niet overschrijden. Maar als je het mengsel van deze stoffen gezamenlijk zou beoordelen dan zou er toch sprake zijn van een normoverschrijding.
Klik op een meetpunt voor meer informatie.
Er zijn dus altijd behoorlijk veel bestrijdingsmiddelen aanwezig die regelmatig ook de normen overschrijden. Het volgende deel gaat in op de effecten de aanwezige bestrijdingsmiddelen hebben op het waterleven.
Schadelijke effecten
Hoe schadelijk zijn de aanwezige bestrijdingsmiddelen voor het waterleven? Het antwoord op die vraag is afhankelijk van de concentratie van de stof en de gifigheid van de stof. Met deze informatie kan de schadelijkheid worden uitgerekend.4 Het resultaat van deze berekening is een inschatting van het aandeel van alle soorten planten en dieren dat mogelijk schade oploopt (msPAF). Er zijn schadelijke effecten op het ecosysteem als meer dan 0,5% van de planten en dieren wordt aangetast. We hebben het dan over een hoge toxiciteit.
De belangrijkste bron van bestrijdingsmiddelen in het gebied is de glastuinbouw. In het glastuinbouwgebied zijn dan ook het vaakst schadelijke hoeveelheden van bestrijdingsmiddelen aanwezig in het water. In het verleden had bijna elk watermonster hier een hoge toxiciteit (zie figuur 6.2). De situatie in het glastuinbouwgebied is echter aan het verbeteren en in de laatste jaren heeft nog maar ongeveer 25% van de watermonsters een hoge toxiciteit. Hoewel dit een grote verbetering is, betekent dit nog wel dat er op een meetlocatie gemiddeld twee of 3 keer per jaar een hoge toxiciteit wordt gemeten.
OpmerkingHoe ontwikkelen de schadelijke effecten zich in de tijd?
In de figuur 6.3 is de toxiciteit per meetlocatie per jaar weergegeven. Hierin is zichtbaar dat de schadelijke effecten van bestrijdingsmiddelen langzaam maar zeker afnemen.
Elk punt is de giftigheid op een onderzoekslocatie. De horizontale lijnen geven de grens aan tussen zeer hoge toxiciteit en hoge toxiciteit (1 op de 10) en de grens tussen hoge toxiciteit en matige toxiciteit. (1 op de 200). Meetlocaties met een gifitigheid minder dan 0,1% zijn niet weergegeven.
Ontwikkeling normoverschrijdingen
Op elke onderzochte locatie kan elk afzonderlijk bestrijdingsmiddel worden getoetst aan de norm. Dit leidt tot een groot aantal toetsingen (aantal locaties x aantal stoffen). Bij een gedeelte van deze toetsingen wordt een overschrijding van de norm geconstateerd. Het percentage van de toetsingen met een normoverschrijding geeft een indicatie of het aantal normoverschrijdingen verandert.
In Figuur 6.4 is de ontwikkeling van het percentage normoverschrijdingen weergegeven per type landgebruik. Het percentage overschrijdingen neemt over het algemeen af. Wel zijn er in 2024 en 2025 meer overschrijdingen gemeten dan daarvoor. Dit komt niet door een verslechtering van de waterkwaliteit, maar door een verbetering van de het meetpakket.
OpmerkingVeranderingen in het meetpakket
Een probleem voor het onderzoek naar bestrijdingsmiddelen is dat de stoffen al giftig zijn bij zeer lage concentraties. Daarom is de norm voor deze stoffen ook heel laag. Maar deze lage concentraties kunnen niet altijd gemeten worden. Vanaf 2024 gebruiken we een extra meetpakket waarmee gevoeliger wordt gemeten. Hierdoor kunnen we beter bepalen of er normoverschrijdingen zijn.
Met het nieuwe meetpakket kunnen we normoverschrijdingen beter vaststellen. Daardoor meten we ook meer normoverschrijdingen. Waarschijnlijk waren deze overschrijdingen er ook in eerdere jaren maar konden ze niet gemeten worden.
In figuur 6.5 is weergegeven hoeveel normoverschrijdingen er zouden zijn zonder het nieuwe pakket.
OpmerkingHoe zou het geweest zijn zonder het nieuwe pakket?
In deze rapportage gebruiken we bestrijdingsmiddelen als aanduiding. De term gewasbeschermingsmiddelen is vanuit de landbouw gangbaar: deze stoffen worden in de landbouw gebruikt ter bescherming van het gewas.
In het water is er echter geen gewas om te beschermen en zijn deze stoffen alleen maar schadelijk voor planten en dieren. De term bestrijdingsmiddelen maakt dat duidelijker.↩︎
In 2020 is er een gebiedsbrede screening uitgevoerd om controleren of deze verwachting juist is. Uit de screening blijkt dat gewasbeschermingsmiddelen vooral in het glastuinbouwgebied worden aangetroffen. In de Krimpenerwaard worden vrijwel geen gewasbeschermingsmiddelen aangetroffen.↩︎
Onderzoek naar bestrijdingsmiddelen is erg kostbaar doordat het gaat om honderden verschillende stoffen die bij zeer lage concentraties gemeten moeten worden. Daarom kunnen deze stoffen niet op veel plekken en met een hoge frequentie gemeten worden. Hierdoor het is beeld van de aanwezige bestrijdingsmiddelen niet volledig. Het is daarom mogelijk dat er op sommige momenten en/of op sommige plekken hoge concentraties bestrijdingsmiddelen aanwezig zijn die niet worden opgemerkt.↩︎
Deze informatie is ongeveer voor 75% van de aangetroffen stoffen beschikbaar↩︎